Trong khi nhiều người ca ngợi AI sẽ mở ra kỷ nguyên vàng cho việc làm, thực tế phũ phàng lại cho thấy điều ngược lại: AI đang giáng đòn mạnh vào các vị trí cấp thấp và mang lại hiệu suất làm việc không mấy khả quan.
Theo Cục Thống kê Lao động Hoa Kỳ, tháng 3 vừa qua, thị trường việc làm Mỹ chỉ ghi nhận thêm 178.000 việc làm mới, gần như không thay đổi so với tháng trước. Sự tăng trưởng yếu ớt này diễn ra trong bối cảnh chính sách của Nhà Trắng đầy biến động, giá năng lượng leo thang do căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran, cùng với sự gián đoạn nghiêm trọng từ Trí tuệ Nhân tạo (AI) đối với thị trường lao động.
Những người ủng hộ AI và các mô hình ngôn ngữ lớn vẫn luôn khẳng định công nghệ này sẽ thúc đẩy bùng nổ kinh tế nhờ những đột phá về hiệu suất. Tuy nhiên, khi AI ngày càng được tích hợp sâu rộng vào hoạt động kinh doanh hàng ngày, một khoảng cách lớn đang dần lộ rõ giữa lời hứa về tăng trưởng và hiệu quả, và thực tế phũ phàng đang diễn ra.
## AI Giáng Đòn Sát Thủ Vào Tăng Trưởng Việc Làm
Ngày 6 tháng 3, nhà đầu tư mạo hiểm và đồng sáng lập Netscape, Marc Andreessen, tuyên bố trên X rằng nỗi lo về việc AI thay thế việc làm đã bị thổi phồng. Ông còn dẫn một bài báo từ Business Insider khẳng định rằng, ít nhất trong lĩnh vực công nghệ, số lượng vị trí tuyển dụng đang tăng lên. Trích dẫn dữ liệu từ TrueUp, một công cụ theo dõi việc làm công nghệ, Business Insider cho biết các vị trí tuyển dụng tại các công ty công nghệ đã tăng gấp đôi lên 67.000 kể từ năm 2023.
Tuy nhiên, các vị trí tuyển dụng mở không đồng nghĩa với việc có người được thuê. Theo Cục Thống kê Lao động, phần lớn tăng trưởng việc làm trong tháng 3 không diễn ra trong ngành công nghệ. Trong số 178.000 việc làm mới được tạo ra, ngành y tế chiếm 76.000, xây dựng tăng 26.000, vận tải và kho bãi thêm 21.000, và trợ giúp xã hội tăng 14.000. Dù báo cáo không có mục riêng theo dõi ngành công nghệ, các dịch vụ liên quan như nhà cung cấp hạ tầng điện toán và cổng tìm kiếm web ghi nhận giảm 1.500 việc làm hoặc gần như không thay đổi. Thiết kế hệ thống máy tính và các dịch vụ liên quan mất tới 13.000 việc làm.
Thực tế, AI đã “khai tử” 16.000 việc làm mỗi tháng trong năm qua, theo báo cáo gần đây từ Goldman Sachs, được trích dẫn bởi Fortune. Đặc biệt, AI đã gây ra sự sụt giảm nghiêm trọng trong việc tuyển dụng các vị trí cấp thấp. Một nghiên cứu năm 2025 từ SignalFire chỉ ra rằng việc tuyển dụng sinh viên mới tốt nghiệp đã giảm 50% so với mức trước đại dịch COVID-19.
Nghiên cứu của SignalFire nhấn mạnh: “Cánh cửa ngành công nghệ từng rộng mở với sinh viên mới ra trường. Nhưng ngày nay, nó chỉ còn hé mở. Nỗi ám ảnh của ngành về việc tuyển dụng các sinh viên ưu tú vừa tốt nghiệp đang va chạm với thực tế mới: vòng gọi vốn nhỏ hơn, đội ngũ nhân sự thu hẹp, ít chương trình dành cho sinh viên mới ra trường hơn, và sự trỗi dậy của AI.” Sự gián đoạn này có thể tạo ra những hệ lụy lâu dài. Theo Goldman Sachs, “Việc AI thay thế lao động có thể gây ra những tổn thất kéo dài cho người lao động bị ảnh hưởng, làm tồi tệ hơn tình hình thị trường lao động trong vài năm tới.”
“Một cơ chế chính đằng sau những kết quả tồi tệ này là sự giảm cấp nghề nghiệp. Người lao động bị công nghệ thay thế có nhiều khả năng chuyển sang các công việc thường ngày yêu cầu ít kỹ năng phân tích và giao tiếp hơn, có lẽ vì những thay đổi công nghệ đã loại bỏ vị trí của họ cũng làm xói mòn giá trị của các kỹ năng hiện có,” họ giải thích thêm. Những mất mát việc làm này được biện minh bằng lý thuyết rằng AI, ít nhất, sẽ giúp nơi làm việc năng suất hơn. Nhưng ngay cả điều đó cũng chưa chắc đã đúng.
## Thực Tế Phũ Phàng Về AI: Các Sếp Lớn Đang Ảo Tưởng?
Các nhà điều hành cấp cao (C-suite) vẫn ủng hộ AI mạnh mẽ. Theo Harvard Business Review, 80% lãnh đạo cho biết sử dụng AI hàng tuần, và 74% báo cáo lợi nhuận tích cực từ các triển khai ban đầu. Tuy nhiên, người lao động lại không cảm thấy như vậy. Một nghiên cứu từ công ty tư vấn nhân sự Mercer tiết lộ, 43% người lao động cảm thấy công việc của họ trở nên khó chịu hơn.
Một vấn đề lớn là số lượng lỗi mà AI tạo sinh gây ra. Một báo cáo của Workday đã chỉ rõ: “Cứ 10 giờ hiệu quả đạt được nhờ AI, gần 4 giờ bị lãng phí để sửa chữa kết quả đầu ra của nó.” AI còn có thể được sử dụng để chuyển gánh nặng công việc sang đồng nghiệp, một hiện tượng mà các nhà nghiên cứu tại Harvard Business Review gọi là “workslop” – tức là “nội dung trông có vẻ hoàn chỉnh nhưng thiếu chất lượng thực sự, đẩy công việc tư duy sang cho đồng nghiệp.”
Họ cho biết: “41% người lao động từng gặp phải sản phẩm do AI tạo ra, tốn gần hai giờ để làm lại mỗi lần và gây ra các vấn đề về năng suất, sự tin tưởng và hợp tác sau này.” Theo Workday, chỉ 14% số người tham gia khảo sát của họ khẳng định “thường xuyên đạt được kết quả tích cực ròng từ việc sử dụng AI.”
Khoảng cách giữa sự hiểu biết của các giám đốc điều hành về AI và thực tế ở cấp độ sản xuất có thể được giải thích bởi chính công nghệ này. Theo Harvard Business Review, “các lãnh đạo cấp cao thường sử dụng AI cho các công việc tổng hợp cấp cao, soạn thảo chiến lược và hỗ trợ ra quyết định – những nhiệm vụ mà công nghệ hoạt động tốt, do đó các khả năng hiện tại có xu hướng mang lại lợi ích cho công việc của họ.” Đối với các hoạt động hàng ngày phức tạp hơn như “quy trình làm việc được xây dựng qua nhiều năm, các nhóm có trình độ kỹ thuật không đồng đều, và đầu ra phải luôn chính xác chứ không chỉ nhanh chóng,” AI lại không hiệu quả đến vậy. “Khi công cụ hoạt động tốt, cả hai nhóm đều hiểu và gặt hái lợi ích. Khi nó thất bại, thông thường chỉ một nhóm phải đối mặt với hậu quả.”
Brian Solis, trưởng bộ phận đổi mới toàn cầu tại công ty AI doanh nghiệp ServiceNow, cho rằng sự khác biệt này đã tạo ra một “thuế AI,” bao gồm: “Kiểm tra nhiều hơn. Làm lại nhiều hơn. Lo lắng nhiều hơn. Tốc độ nhanh hơn. Sản phẩm AI cẩu thả. Niềm tin giảm sút.” Andreessen có thể không tin vào những câu chuyện về việc AI cắt giảm việc làm là có thật, nhưng OpenAI lại có. Công ty AI này đã thừa nhận tác động của công nghệ đối với việc làm và thậm chí đã đưa ra một loạt đề xuất chính sách để giải quyết vấn đề này.
Danh sách này bao gồm những ý tưởng “có chủ ý ban đầu và mang tính thăm dò” nhằm “làm điểm khởi đầu cho cuộc thảo luận mà chúng tôi mời gọi những người khác cùng phát triển.” Các đề xuất bao gồm mở rộng bảo hiểm y tế, tiết kiệm hưu trí và thiết lập một chương trình chính sách công nghiệp mới. Khác xa với sự lạc quan của Andreessen, đề xuất của OpenAI còn kèm theo lời cảnh báo: “Trừ khi chính sách theo kịp tốc độ thay đổi công nghệ, các thể chế và mạng lưới an sinh cần thiết để điều hướng quá trình chuyển đổi này có thể bị tụt hậu.”
tienso.org cam kết đưa tin độc lập và minh bạch. Bài viết này được sản xuất theo Chính sách Biên tập của tienso.org và nhằm cung cấp thông tin chính xác, kịp thời. Độc giả được khuyến khích tự mình xác minh thông tin.
