Các nhà phát triển hàng đầu của Ethereum đang đề xuất một cách tiếp cận hoàn toàn mới để hợp nhất hệ sinh thái. Sau nhiều năm chứng kiến sự phân mảnh do chính các mạng lưới được thiết kế để mở rộng gây ra, “Vùng Kinh Tế Ethereum” (Ethereum Economic Zone – EEZ) hứa hẹn sẽ “khâu” lại những rollup rời rạc thành một hệ thống duy nhất. Liệu đây có phải là chìa khóa để Ethereum lấy lại vị thế, hay chỉ là một tham vọng lớn đã từng thất bại ở nơi khác?
Dự án máy ảo Zisk cùng với Gnosis – một “kiến trúc sư” kỳ cựu của Ethereum – đã chính thức công bố EEZ. Đây là một khuôn khổ đầy tham vọng, đặt mục tiêu liên kết các rollup Layer-2 chặt chẽ hơn với mạng lưới nền tảng Ethereum. Theo đề xuất, Ethereum sẽ giữ vững vai trò là trung tâm, với Ether (ETH) vẫn là token gas chính và lớp thanh toán cuối cùng. Đặc biệt, EEZ còn giới thiệu một mô hình cho phép các hợp đồng thông minh tương tác liền mạch giữa mainnet và các rollup EEZ với khả năng thực thi tức thì (atomic execution).
Sáng kiến này xuất hiện trong bối cảnh Ethereum đang nghiêm túc đánh giá lại lộ trình “ưu tiên rollup” của mình. Sau nhiều nỗ lực đẩy hoạt động lên các mạng Layer-2, một phần lớn giá trị kinh tế đã dịch chuyển khỏi lớp nền tảng. Mặc dù các rollup vẫn dựa vào Ethereum để đảm bảo an ninh và thanh toán cuối cùng, nhưng trên thực tế, chúng lại thu hút phí giao dịch và doanh thu từ người dùng. Mối quan hệ này, theo nhiều nhà phê bình, có thể được mô tả là “ký sinh”.
Những nỗ lực tương tự nhằm hợp nhất các hệ sinh thái blockchain phân mảnh đã từng được thử nghiệm trước đây, với kết quả không mấy khả quan.
**Vấn đề phân mảnh thanh khoản của Ethereum: “Đòn chí mạng” kìm hãm ETH?**
Trong đợt tăng giá tiền điện tử gần đây nhất, hiệu suất của ETH đã khiến nhiều người nắm giữ thất vọng. Dù đã thiết lập mức cao nhất mọi thời đại mới gần 5.000 USD vào tháng 8 năm ngoái, nhưng đây chỉ là một bước nhảy vọt nhỏ so với đỉnh trước đó. ETH đã không thể theo kịp Bitcoin (BTC), vốn đã bay cao hơn 120.000 USD.
Nhiều chuyên gia cho rằng hiệu suất yếu kém của Ethereum là do vấn đề phân mảnh thanh khoản và sự bùng nổ của các mạng Layer-2. Theo L2BEAT, tính đến thứ Ba, 23 rollup đã cùng nhau bảo đảm 30,77 tỷ USD giá trị tài sản.
Friederike Ernst, đồng sáng lập Gnosis, chia sẻ: “Ethereum không có vấn đề về mở rộng. Nó có vấn đề về phân mảnh. Mỗi L2 mới ra mắt với pool thanh khoản và cầu nối riêng là một khu vườn khép kín khác biệt”.
Bà nhấn mạnh: “EEZ được thiết kế để làm điều ngược lại. Một Ethereum duy nhất, chứ không phải hàng trăm hòn đảo riêng lẻ.”
Trên thực tế, thanh khoản hiện vẫn bị cô lập phần lớn trên từng rollup riêng lẻ, mỗi rollup có hệ sinh thái DeFi của riêng mình. Kết quả là một tập hợp các nền kinh tế song song, thay vì một thị trường thống nhất. Ryan Sean Adams, đồng sáng lập Bankless, ví trạng thái hiện tại của Ethereum và các L2 của nó giống như Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) – một “liên minh lỏng lẻo các chuỗi tự nguyện tham gia bảo mật chung”.
EEZ sẽ dịch chuyển cấu trúc đó gần hơn với một liên minh kinh tế liên bang các chuỗi – tương tự như Hoa Kỳ với 50 tiểu bang – mà không yêu cầu một hard fork. Adams nhận định: “Tôi chưa từng thấy nhiều động thái về tầm nhìn này cho đến tận bây giờ”.
Đề xuất này tác động đến ba nhóm chính. Thứ nhất, đối với Ethereum, nó có thể cải thiện lưu thông thanh khoản trên toàn hệ sinh thái bằng cách giảm sự phụ thuộc vào các cầu nối – vốn vẫn là một bề mặt tấn công lớn khi tiền bị khóa trong các hợp đồng và dễ bị khai thác.
Thứ hai, đối với người dùng, EEZ hướng đến việc cho phép di chuyển liền mạch giữa Ethereum và các rollup của nó bằng cách giảm ma sát và chi phí di chuyển tài sản. Người dùng có thể thực hiện mà không cần bắc cầu liên tục.
Cuối cùng, đối với các giao thức, nó loại bỏ nhu cầu quản lý các cầu nối, tài sản được gói (wrapped assets) và triển khai cụ thể theo chuỗi, đơn giản hóa các hoạt động trên toàn hệ sinh thái, theo thông tin từ EEZ.
**EEZ: “Vùng kinh tế” này liệu có khác với những tiền lệ thất bại?**
Ethereum không phải là người đầu tiên thử nghiệm một “vùng kinh tế” kiểu này. “Vùng Kinh Tế Atom” (Atom Economic Zone, hay AEZ) là nỗ lực của Cosmos nhằm liên kết các chuỗi thông qua mô hình “trung tâm và nan hoa” được xây dựng trên “Bảo mật Liên chuỗi” (Interchain Security). Các chuỗi có thể thuê bảo mật từ Cosmos Hub để đổi lấy việc chia sẻ phí và phần thưởng staking với người nắm giữ ATOM.
Khái niệm này đã thu hút sự chú ý trở lại sau thông báo về EEZ, với Zaki Manian, một trong những người đóng góp sớm cho Cosmos, lưu ý rằng một ý tưởng tương tự được giới thiệu vào năm 2023 đã không thành công.
Manian nhận định: “Hầu hết mọi thứ đều thất bại và do đó hệ sinh thái chắc chắn [trở nên] ngập tràn những xác chết của các dự án đã chết, điều này tất yếu dẫn đến sự thiếu tự tin vào dự án nói chung”.
Nghiên cứu gia blockchain Dankrad Feist đặt câu hỏi về việc kinh nghiệm đó áp dụng như thế nào cho vùng kinh tế được đề xuất của Ethereum. Manian trả lời rằng nhiều dự án xây dựng trong khuôn khổ EEZ cũng có khả năng “thất bại”.
Manian nói thêm: “Kinh nghiệm từ Atom cho thấy công chúng rộng rãi sẽ diễn giải điều này như một thất bại của EEZ”.
Tuy nhiên, Cosmos không hoàn toàn giống Ethereum. Cosmos là một khuôn khổ và lớp mạng lưới, còn hệ sinh thái Cosmos là một mạng lưới các chuỗi L1 độc lập.
Trong khi đó, Ethereum là một blockchain Layer-1 có hệ thống phân cấp rõ ràng. Các rollup của Ethereum phụ thuộc về mặt cấu trúc vào Ethereum để thanh toán và bảo mật, điều này giúp điều chỉnh các ưu đãi của chúng với lớp nền tảng.
Martin Köppelmann, đồng sáng lập Gnosis, đã tham gia vào cuộc thảo luận của Feist và Manian bằng cách phản bác so sánh này. Ông định hình EEZ xoay quanh khả năng kết hợp đồng bộ (synchronous composability) và quyền truy cập vào trạng thái của Ethereum, thay vì các mô hình bảo mật hoặc doanh thu chung.
Đánh đổi là các rollup phải tuân theo các đợt tái tổ chức chuỗi không thường xuyên của Ethereum, điều này làm tăng thêm sự phức tạp. Tuy nhiên, Köppelmann mô tả những sự kiện đó là không thường xuyên và có thể quản lý được so với những lợi ích mà nó mang lại.
Ông tự tin tuyên bố: “Vì vậy, vâng, tôi rất vui khi đặt cược vào sự thành công của EEZ!”
**EEZ đang thu hút sự chú ý khi Ethereum tái định hình chiến lược mở rộng**
Lộ trình tập trung vào rollup của Ethereum từng được xem là cần thiết khi mới được giới thiệu và đã đạt được mục tiêu giảm tắc nghẽn mạng lưới.
Tuy nhiên, điều đó có thể phải trả giá đắt. Một số nhà quan sát thị trường cho rằng nó đã làm lu mờ cơ hội tăng giá quan trọng trong chu kỳ tăng giá gần đây nhất. Họ cũng cảnh báo rằng Ether có nguy cơ đánh mất vị trí là tiền điện tử lớn thứ hai vào tay stablecoin của Tether, USDt (USDT).
Đề xuất này cũng xuất hiện sau những lời chỉ trích từ Vitalik Buterin, đồng sáng lập Ethereum, người đã nói rằng nhiều L2 vẫn chưa chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình phi tập trung.
Buterin từng chia sẻ trên X vào tháng 2: “Tầm nhìn ban đầu về L2 và vai trò của chúng trong Ethereum không còn hợp lý nữa, và chúng ta cần một con đường mới”.
Mặc dù việc Ethereum quay trở lại tập trung vào việc mở rộng lớp nền tảng mới diễn ra gần đây, nhưng ý tưởng về EEZ đã được ấp ủ từ lâu. Một phiên bản đầu tiên của ý tưởng này đã được mô tả là “tầm nhìn Ethereum 3.0” bởi đồng sáng lập Bankless Adams sau khi lắng nghe bài thuyết trình của Köppelmann về native rollups vào năm 2024.
EEZ đã thu hút sự chú ý rộng rãi nhờ sự ủng hộ từ Ethereum Foundation và đội ngũ phát triển của họ, bao gồm Gnosis – đơn vị nổi tiếng với việc xây dựng ví multisig Safe và cơ sở hạ tầng thị trường dự đoán ban đầu.
EEZ vẫn chưa tiết lộ các chi tiết quan trọng như kiến trúc kỹ thuật và các chỉ số hiệu suất, nhưng cho biết những thông tin này sẽ được công bố trong những tuần tới.
*Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bài viết này chỉ mang tính chất thông tin và không cấu thành lời khuyên tài chính, pháp lý hoặc đầu tư. Người đọc nên tự nghiên cứu và tham khảo ý kiến của các chuyên gia có trình độ phù hợp trước khi đưa ra bất kỳ quyết định nào.*
